Arazi ve Madencilik Mühendisliği Sözlüğü

Her hücresinde bir zemin kotu tutan raster ızgara. Neredeyse her arazi hesabının taban katmanıdır: hacimler, enkesitler, eğim, hidroloji ve münhaniler hep ondan türetilir.

Pratikte “DEM” hem herhangi bir yükseklik ızgarasının şemsiye adı olarak hem de dar anlamda çıplak zemin modelinin eş anlamlısı olarak kullanılır. Fark önemliyse DSM ya da DTM deyin.

Zeminin üzerinde duran her şeyi — bina, bitki örtüsü, ekipman ve stok yığınlarını — içeren yükseklik yüzeyi. Fotogrametri hattının herhangi bir süzgeçten önce ürettiği ilk şeydir.

Bir stok yığınını ölçmek için doğru yüzey DSM'dir; ağaçlık bir alanda zemin hacmi için yanlış yüzeydir — ağaçlar malzeme sayılırdı.

Bina ve bitki örtüsü kaldırılmış, yalnız zeminin kaldığı çıplak yükseklik yüzeyi. Hafriyat miktarları ve tasarım yüzeyleri buna karşı hesaplanmalıdır.

DSM yüzeyi ölçüldüğü hâliyle, üzerindeki objelerle birlikte verir; DTM ise o objeler kaldırıldıktan sonra altta kalan zemindir. Açık arazide ikisi neredeyse aynıdır; bitki örtüsü ya da yapı olan yerde aralarındaki fark, orada duran şeyin yüksekliği kadardır.

Bu ayrım görüntüyü değil sayıyı belirler. DTM gerekirken DSM üzerinde hesaplanan bir hacim, kabaca obje yüksekliği çarpı kapladıkları alan kadar yanlıştır.

Düzenli hücre ızgarası yerine, ölçülen noktaları birleştiren üçgenlerden kurulan yüzey. Kırık çizgileri ve sık ölçüm noktalarını birebir izler; tasarım yüzeylerinin çoğu zaman TIN olarak saklanmasının nedeni budur.

TIN ve raster DEM aynı şeyi farklı biçimde anlatır: nokta yoğunluğu çok değişkense TIN, düzgünse raster verimlidir.

Genelde LiDAR'dan ya da fotogrametride yoğun görüntü eşlemesinden gelen ölçülmüş 3B nokta kümesi. Henüz yüzey değil ölçümdür; üzerinde hacim hesaplayabilmek için noktaların sınıflandırılması ya da rasterleştirilmesi gerekir.

Kamera eğikliği ve arazi kabartması için düzeltilmiş, böylece her pikseli gerçek harita konumuna oturan ve üzerinde doğrudan mesafe ölçülebilen hava görüntüsü.

Düzeltilmemiş bir hava fotoğrafı ortofoto değildir: eğimli arazide kayma metrelerle ölçülebilir.

Bir görüntü pikselinin yerde karşılık geldiği mesafe; genelde cm/piksel. 2 cm GSD, her pikselin yerde 2 cm'yi kapsadığı anlamına gelir.

GSD görebileceğiniz en ince ayrıntıyı belirler ama doğruluk demek değildir — kötü kontrollü 2 cm GSD'lik bir ölçüm mutlak konumda yine bir metre kayabilir.

Araziyi seçilen bir güneş açısından aydınlatan gölgeli kabartma çizimi; böylece eğimler ve sırtlar renk değeri olarak değil biçim olarak okunur.

Eşit kottaki noktaları birleştiren çizgi. Ardışık çizgiler arasındaki düşey mesafe münhani aralığıdır; çizgilerin ne kadar sıklaştığı da zeminin ne kadar dik olduğudur.

Arazinin eğiminin ani değiştiği çizgi — bir kret, bir topuk, yol kenarı, hendek. Kırık çizgileri yok sayan yüzeyler, tam da en çok önem taşıyan detayları yuvarlar.

Mevcut zemini bir tasarım yüzeyine ya da kotuna indirmek için kaldırılması gereken malzeme. Kazı/dolgu sonucunda, mevcut yüzeyin tasarımın üzerinde kaldığı hacimdir.

Mevcut zemini bir tasarım yüzeyine ya da kotuna yükseltmek için eklenmesi gereken malzeme — tasarımın mevcut yüzeyin üzerinde kaldığı hacim.

İki yüzey arasında ya da bir yüzeyle bir kot arasında ne kadar kaldırılacağının ve ne kadar serileceğinin birlikte hesaplanması. İki ayrı rakam ve bunların netiyle raporlanır.

Yalnız net rakam işi gizler: 10.000 m³ kazı ile 10.000 m³ dolgu net sıfır eder ama yine de 20.000 m³ nakliyedir.

Kazı hacminin dolgu hacmine eşit olduğu, yani malzemenin ne dışarıdan getirilmesi ne de sahadan çıkarılması gereken platform kotu. Kazı ve dolgu eğrilerinin kesiştiği yerde bulunur.

Bir güzergâh boyunca düzenli istasyonlarda alınan enkesit alanlarından, aralarında integre edilerek hesaplanan hacim — yol ve kanal hafriyatının klasik yöntemi.

Doğruluğu istasyon aralığı belirler: birbirinden fazla uzak kesitler, aradaki zeminin biçimini kaçırır.

Güzergâh boyunca kazı eksi dolgunun kümülatif grafiği. Yükselen ve alçalan bölümleri malzemenin nerede fazla, nerede eksik olduğunu ve dolayısıyla ne kadar taşınacağını gösterir.

Sahada tutulan çıkarılmış ya da işlenmiş malzeme yığını. Hacmi bir referans tabanın üzerinde ölçülür ve envanter için malzeme yoğunluğuyla çarpılarak tonaja çevrilir.

Malzemenin durduğu hâliyle, taneler arasındaki boşluk dahil birim hacimdeki kütlesi — genelde t/m³. Ölçülen hacmi tonaja çeviren büyüklük budur.

Yığın yoğunluğu kayanın kendi yoğunluğundan farklıdır; yerinde duran malzeme ile stoklanmış malzeme arasında da yine farklıdır.

Malzeme kazılıp gevşetildiğinde hacmindeki artış. Yerinde 1 m³ kaya kamyonda 1,3–1,6 m³ yer kaplayabilir; ölçüm hacimleriyle kamyon sayılarının nadiren tutmasının nedeni budur.

Bir hacmin karşısında ölçüldüğü yüzey ya da düz kot. Değiştirmek sonucu değiştirir; bu yüzden raporda rakamın hemen yanında yer alması gerekir.

Aynı alanın iki ölçümünü karşılaştırarak nerede malzeme eklendiğini ve nerede kaldırıldığını bulmak; tek bir net rakam yerine birikme ve aşınma hacimleri olarak raporlanır.

Ölçüm gürültüsünden ayırt edilebilen en küçük yüzey değişimi. Bunun altındaki farklar, harita ne kadar temiz görünürse görünsün hareket kanıtı değildir.

Bir basamaktaki delik yerleşimi; dilim, aralık, düzen (kare ya da şaşırtmalı) ve ızgaranın serbest aynaya göre yönelimiyle tanımlanır.

Bir deliğin en yakın serbest aynaya, aynaya dik ölçülen mesafesi. Deliğin gerçekten kırması gereken kayadır ve parçalanmanın en duyarlı olduğu parametredir.

Batter'lı bir aynada dilim, plan görünüşünün gösterdiği şey değildir: eğik bir deliğin önünde derinlikle birlikte giderek daha çok kaya kalır, yani desen topukta sıkışır.

Bir sıradaki komşu delikler arasındaki mesafe. Dilimle birlikte her deliğin sorumlu olduğu desen alanını, dolayısıyla özgül şarjı belirler.

Tabanın sert bir topuk bırakmak yerine temiz kırılması için tasarım tabanının altına delinen ek derinlik. Az olursa taban yüksek kalır, fazla olursa alttaki basamağa zarar verir.

Patlayıcı gazlarını hapsetmek için delik ağzına yerleştirilen inert malzeme. Az sıkılama, enerjiyi kayaya değil gürültü ve taş savrulması olarak havaya boşaltır.

Kırılan birim kaya başına kullanılan patlayıcı kütlesi; kg/m³ ya da kg/t. Desenler arasında patlatma enerjisini karşılaştırmanın standart yoludur.

Patlatmanın doğru kırabileceği açık yüzey. Serbest ayna olmadan kayanın gidecek yeri yoktur ve enerji parçalamak yerine zemini sarsmaya gider.